Zakup używanego ciągnika – na co zwrócić uwagę?

⚡ Najważniejsze informacje przed zakupem:

• 🔧 Zbadaj silnik – to fundament wartości ciągnika
• 📋 Sprawdź dokumenty i historię serwisową
• 🚜 Zawsze wykonaj jazdę próbną
• 👨‍🔧 Weź mechanika na oględziny
• 💰 Porównaj ceny na różnych platformach

Aktualizowane dnia 18 Grudnia, 2025 przez REDAKCJA RolniczyPoradnik.pl

Zakup używanego ciągnika to poważna decyzja inwestycyjna dla każdego rolnika. Dobrej jakości maszyna może służyć przez kolejne lata, ale nietrafiony wybór oznacza kosztowne naprawy i przestoje w najważniejszych momentach sezonu. Jak wybrać używany ciągnik rolniczy, który będzie niezawodny? Na co zwrócić uwagę przy oględzinach? W tym kompleksowym poradniku znajdziesz odpowiedzi na wszystkie pytania dotyczące kupna używanego ciągnika – od sprawdzenia stanu technicznego po finalizację transakcji.

---

Czy warto kupić używany ciągnik rolniczy?

Zakup używanego ciągnika to rozsądna decyzja dla wielu gospodarstw. Nowy ciągnik traci nawet 20-30% wartości w pierwszych dwóch latach użytkowania, więc wybierając maszynę z drugiej ręki, omijasz największy spadek wartości. Dla gospodarstwa o powierzchni 20-30 hektarów zakup nowego ciągnika o wartości 300000-400000 zł często nie ma ekonomicznego sensu – sprawny używany model za 80000-120000 zł wykona tę samą pracę.

Używany ciągnik rolniczy sprawdzi się szczególnie w gospodarstwach o powierzchni do 50 hektarów, gdzie nie potrzebujesz najnowszych technologii, ale solidnej i niezawodnej maszyny roboczej. Modele sprzed 5-10 lat oferują doskonały stosunek ceny do możliwości – zachowują sprawność mechaniczną, a ich elektronika jest już sprawdzona w praktyce. Marki takie jak John Deere 6330, New Holland T6050 czy Fendt 312 z tego okresu to sprawdzone konstrukcje dostępne w przystępnych cenach.

Warto jednak pamiętać, że oszczędność przy zakupie może oznaczać wyższe koszty eksploatacji. Starsze modele zużywają więcej paliwa – różnica może sięgać 2-3 litrów na godzinę w porównaniu z nowymi konstrukcjami. Części zamienne do ciągników sprzed 15-20 lat mogą być trudniej dostępne, a ryzyko awarii rośnie z każdym rokiem użytkowania. Kluczem jest znalezienie balansu między ceną zakupu a przewidywanymi kosztami eksploatacji w perspektywie 5-10 lat.

Jak przygotować się do zakupu używanego ciągnika?

Przed rozpoczęciem poszukiwań określ swoje rzeczywiste potrzeby. Zastanów się, jaką moc potrzebujesz – dla gospodarstwa 15-20 hektarów wystarczy ciągnik 50-70 KM, gospodarstwa 30-50 hektarów wymagają 80-100 KM, a większe areały 100-150 KM. Zbyt słaby ciągnik będzie pracował na maksymalnych obrotach, co przyspiesza zużycie, a zbyt mocny generuje niepotrzebne koszty paliwa i ubezpieczenia.

Przygotuj realistyczny budżet uwzględniający wszystkie koszty. Do ceny zakupu dolicz: przegląd mechaniczny przed zakupem (300-500 zł), rejestrację i ubezpieczenie OC/AC (1500-3000 zł rocznie), ewentualne drobne naprawy (2000-5000 zł), wymianę oleju i filtrów (800-1200 zł). Założenie budżetu na poziomie samej ceny ciągnika to częsty błąd – zaplanuj dodatkowe 10-15% na nieprzewidziane wydatki.

Zbierz informacje o markach i modelach. Niektóre ciągniki słyną z wytrzymałości – Zetor, Ursus, John Deere czy New Holland mają ugruntowaną pozycję na polskim rynku. Poczytaj na forach rolniczych o typowych problemach konkretnych modeli. Sprawdź dostępność części zamiennych w swoim regionie – to kluczowe dla szybkich napraw.

Przygotuj listę kontrolną przed oględzinami. Weź ze sobą latarkę, rękawice robocze, ewentualnie kompresometr do sprawdzenia kompresji silnika. Jeśli nie czujesz się pewnie w ocenie stanu technicznego, umów się z mechanikiem – jego doświadczenie może uchronić cię przed kosztownym błędem.

Stan techniczny ciągnika – lista kontrolna

Silnik

Silnik to serce ciągnika i najdroższy element do naprawy – generalny remont może kosztować 25000-45000 zł. Podczas oględzin uruchom zimny silnik i obserwuj pierwsze minuty pracy. Powinien zapalić w ciągu 5-10 sekund kręcenia rozrusznikiem, bez nadmiernego dymu. Biały dym to para wodna (normalne przy zimnym silniku), niebieski oznacza spalanie oleju (zużyte pierścienie tłokowe), a czarny wskazuje na problemy z wtryskiem paliwa.

Zwróć uwagę na charakterystyczne dźwięki. Równomierny, „terkoczący” odgłos wysokoprężnego silnika to norma. Metaliczne pukanie przy przyspieszaniu może oznaczać zużyte łożyska wału korbowego (naprawa 15000-25000 zł). Świszczący dźwięk wskazuje na problemy z turbosprężarką (wymiana 4000-8000 zł). Nieregularna praca na jałowym biegu to często zużyta pompa wtryskowa.

Kompresja w cylindrach to obiektywny wskaźnik stanu silnika. Zmierz kompresomerem – powinna wynosić minimum 25-30 barów w każdym cylindrze. Różnice między cylindrami nie powinny przekraczać 10%. Niska kompresja w jednym cylindrze może oznaczać uszkodzone pierścienie lub zawory, w dwóch sąsiednich – często przepaloną uszczelkę głowicy.

Spalanie oleju między wymianami to kolejny wskaźnik. Zapytaj właściciela wprost: „Ile oleju dolewa Pan między wymianami?” Sprawny silnik zużywa maksymalnie 0,5-1 litr na 100 motogodzin. Zużycie 2-3 litry to sygnał ostrzegawczy. Sprawdź również korek wlewu oleju – mleczny, spieniony nalot oznacza przedostanie się płynu chłodzącego do oleju, często przez nieszczelną uszczelkę głowicy.

Skrzynia biegów i sprzęgło

Przetestuj wszystkie biegi podczas jazdy próbnej, włączając reduktor i biegi robocze. Przełożenia powinny wchodzić gładko bez zgrzytów. Szczególnie sprawdź najczęściej używane biegi (zwykle 2-4 bieg na drodze). Trudności z włączeniem konkretnego biegu mogą oznaczać zużyte widełki lub synchronizatory w skrzyni – naprawa to koszt 4000-8000 zł.

Sprawdzenie sprzęgła wykonaj podczas ruszania pod górę z przyczepą lub włączonym ciężkim osprzętem. Dodaj gaz do około 1500 obrotów i obserwuj reakcję ciągnika. Jeśli obroty rosną, a ciągnik nie przyspiesza proporcjonalnie, sprzęgło ślizga się i wymaga wymiany. Koszt wymiany sprzęgła wraz z robotą to 4000-7000 zł w zależności od modelu – warto to uwzględnić w negocjacjach cenowych.

Charakterystyczne odgłosy ze skrzyni wymagają szczególnej uwagi. Wycie narastające z prędkością to często zużyte łożyska (wymiana 3000-6000 zł). Trzaski podczas zmiany biegów mogą wskazywać na zużyte koła zębate. Sprawdź, czy ciągnik nie wyskakuje samoczynnie z biegów podczas jazdy – to typowy objaw zużytych widełek lub synchronizatorów.

Dyferencjał i mosty sprawdź pod kątem luzów i wycieków. Unieś ciągnik na podnośniku i spróbuj poruszać kołami w pionie i poziomie – nadmierna wola wskazuje na zużyte łożyska mostów. Wycieki oleju przy półosiach czy mostkach to częsty problem starszych ciągników. Wymiana mostu to jedna z najdroższych napraw – może przekroczyć 15000-25000 zł.

Hydraulika

System hydrauliczny to kluczowy element ciągnika roboczego. Sprawdź wszystkie funkcje TUZ-u pod obciążeniem. Podnośnik powinien bez problemu unieść maksymalne obciążenie i utrzymać je na zadanej wysokości przez kilka minut. Opadanie narzędzi wskazuje na zużyte uszczelki lub zawory.

Przetestuj szybkozłącza hydrauliczne. Podłącz i odłącz kilka razy – powinno to przebiegać sprawnie bez wycieku oleju. Sprawdź ciśnienie w układzie – typowo powinno wynosić 160-200 barów. Za niskie ciśnienie oznacza problemy z pompą hydrauliczną.

Obejrzyj przewody hydrauliczne i ich połączenia. Pęknięcia, przebarwienia czy ślady przecieków to zapowiedź koniecznych wymian. Wymiana przewodów hydraulicznych to koszt 100-300 zł za przewód, ale może zapobiec poważniejszym uszkodzeniom.

Oceń pracę pompy hydraulicznej. Nadmierny hałas, świsty czy wibracje mogą oznaczać jej zużycie. Nowa pompa hydrauliczna to wydatek 3000-8000 zł, dlatego warto dokładnie ocenić jej stan przed zakupem.

Instalacja elektryczna

Sprawdź stan instalacji elektrycznej, zaczynając od akumulatora. Powinien mieć co najmniej 12,5 V przy wyłączonym silniku i 13,5-14,5 V przy pracującym. Słaby akumulator to nie tylko problem z rozruchem – może uszkodzić alternator.

Przetestuj wszystkie oświetlenie – przednie, tylne, kierunkowskazy, światła robocze i awaryjne. Sprawdź działanie klaksonu, wycieraczek i ogrzewania kabiny. Nawet drobne usterki elektryczne mogą być czasochłonne i kosztowne w naprawie.

Oceń stan wiązki elektrycznej. Mechaniczne uszkodzenia, skorodowane złącza czy prowizoryczne połączenia to sygnały ostrzegawcze. W starszych ciągnikach problemy elektryczne są często efektem wieloletnich improwizacji podczas napraw.

Sprawdź działanie liczników i wskaźników. Niedziałający licznik motogodzin uniemożliwia ocenę rzeczywistego zużycia maszyny. Wskaźnik temperatury płynu chłodzącego i ciśnienia oleju to podstawowe informacje o stanie silnika.

Hamulce i ogumienie

System hamulcowy to kwestia bezpieczeństwa. Przetestuj hamulce podczas jazdy z różnych prędkości. Ciągnik powinien hamować równomiernie, bez ciągnięcia na bok. Sprawdź działanie hamulca postojowego – powinien utrzymać maszynę na pochyłości.

Oceń stan tarcz lub szczęk hamulcowych. Zapytaj o historię wymian i sprawdź poziom płynu hamulcowego. Wilgotne miejsca wokół cylinderków hamulcowych wskazują na przecieki wymagające natychmiastowej naprawy.

Obejrzyj dokładnie opony. Nierównomierne zużycie bieżnika może wskazywać na problemy z geometrią kół lub amortyzatorami. Pęknięcia na bocznych ścianach, szczególnie przy starszych oponach, to ryzyko wybuchu podczas pracy.

Sprawdź głębokość bieżnika – minimalna to 10 mm na kołach tylnych. Komplet nowych opon rolniczych to wydatek 8000-15000 zł, dlatego uwzględnij to w negocjacjach cenowych. Zwróć uwagę na parowanie opon – różne rozmiary czy wzory bieżnika mogą powodować problemy podczas jazdy.

Dokumenty i stan prawny ciągnika

Dowód rejestracyjny to podstawowy dokument. Sprawdź, czy dane w dowodzie zgadzają się z rzeczywistością – numer VIN, rok produkcji, moc silnika. Zwróć uwagę na liczbę poprzednich właścicieli – zbyt częste zmiany mogą wskazywać na problemy z maszyną.

Historia przeglądów technicznych daje obraz dbałości o ciągnik. Przejrzyj kartę przeglądów – ciągłość i regularność badań technicznych to dobry znak. Sprawdź, czy nie było problemów z dopuszczeniem do ruchu w przeszłości.

Dokumentacja serwisowa jest bezcenna. Faktury z napraw, wymiany oleju, części zamiennych pokazują, jak właściciel dbał o maszynę. Brak jakiejkolwiek dokumentacji serwisowej powinien wzbudzić czujność – może oznaczać zaniedbania lub ukrywanie kosztownych napraw.

Sprawdź stan prawny w bazie CEPiK. Upewnij się, że ciągnik nie jest obciążony zastawem, nie pochodzi z kradzieży i nie ma zaległości w opłatach. To zajmie tylko kilka minut online, ale może uchronić przed poważnymi problemami prawnymi.

Zwróć uwagę na zgodność numeru VIN. Sprawdź numer podwozia w kilku miejscach – na tabliczce znamionowej, w dowodzie rejestracyjnym i wybitym na ramie. Rozbieżności mogą wskazywać na maszynę złożoną z części różnych ciągników.

Test jazdy – co sprawdzić w praktyce

Jazdę próbną rozpocznij od rozruchu zimnego silnika. Zanotuj, ile czasu zajmuje zapalenie i jak silnik pracuje w pierwszych minutach. Nadmierny dym, nierówna praca czy problemy z utrzymaniem obrotów jałowych to sygnały ostrzegawcze.

Podczas jazdy przetestuj wszystkie biegi i funkcje. Włącz napęd na cztery koła i sprawdź, jak zachowuje się ciągnik. Przetestuj układ kierowniczy – powinien być lekki i precyzyjny, bez luzów czy oporów. Nadmierna siła potrzebna do skręcania może wskazywać na problemy z pompą wspomagania.

Sprawdź pracę pod obciążeniem. Jeśli to możliwe, podłącz ciężkie narzędzie lub przyczepę. Oceń, jak silnik radzi sobie z większym obciążeniem, czy utrzymuje obroty, czy nie przegrzewa się. To najlepszy test rzeczywistej kondycji maszyny.

Posłuchaj nietypowych dźwięków podczas jazdy. Stuki z mostów, wycie ze skrzyni biegów, trzaski z zawieszenia – każdy nietypowy odgłos może oznaczać kosztowną naprawę. Nie ignoruj swoich wątpliwości – lepiej sprawdzić kilka razy niż żałować po zakupie.

Przetestuj hamowanie z różnych prędkości. Hamulce powinny działać równomiernie i skutecznie. Sprawdź także hamulec postojowy na pochyłości. Oceń stabilność ciągnika podczas jazdy po nierównym terenie.

Gdzie najlepiej kupić używany ciągnik?

Platformy internetowe to obecnie najpopularniejsze miejsce poszukiwań. OLX, Gratka, Agro-Sieć oferują szeroki wybór maszyn w różnych cenach. Możesz porównać dziesiątki ofert, sprawdzić zdjęcia i skontaktować się bezpośrednio ze sprzedającymi. Zwróć uwagę na szczegółowość ogłoszeń – profesjonalne zdjęcia i dokładny opis to często sygnał rzetelnego sprzedawcy.

Dealerzy maszyn używanych dają większe bezpieczeństwo transakcji. Oferują gwarancję, możliwość przeglądu przed zakupem, czasem finansowanie. Ceny są zwykle wyższe o 10-15%, ale dostajesz spokój i pewność legalności transakcji. Sprawdź opinię dealera w internecie przed wizytą.

Aukcje rolnicze to szansa na okazję, ale i większe ryzyko. Maszyny sprzedawane są często „jak stoi i leży”, bez możliwości dokładnego sprawdzenia. Jeśli masz doświadczenie i dobrego mechanika, możesz znaleźć wartościowy ciągnik w atrakcyjnej cenie. Dla początkujących lepiej poszukać gdzie indziej.

Zakup od prywatnego właściciela, najlepiej rolnika z okolicy, może być dobrym rozwiązaniem. Znasz historię maszyny, widzisz, jak była użytkowana i przechowywana. Możesz porozmawiać z sąsiadami o właścicielu. To buduje zaufanie, choć nie daje formalnych gwarancji.

Unikaj pośredników kupujących ciągniki za granicą bez możliwości oględzin. Ryzyko zakupu maszyny po poważnym wypadku, z ukrytymi wadami czy nieoryginalnym przebiegiem jest znaczne. Jeśli już decydujesz się na import, jedź osobiście lub wynajmij zaufanego pośrednika.

Najczęstsze błędy przy zakupie używanego ciągnika

Kupowanie bez oględzin to najpoważniejszy błąd. Zdjęcia w internecie mogą być stare lub pokazywać maszynę po kosmetycznej renowacji. Zawsze jedź osobiście lub wyślij kogoś zaufanego. Koszt dojazdu to niewielka inwestycja w porównaniu z ryzykiem kupna ciągnika z ukrytymi wadami.

Pomijanie pomocy mechanika to fałszywa oszczędność. Koszt przeglądu przed zakupem to 300-500 zł, ale może uchronić przed wydaniem dziesiątek tysięcy na ciągnik wymagający generalnego remontu. Doświadczony mechanik wyłapie problemy, które łatwo przeoczyć podczas samodzielnych oględzin.

Kierowanie się tylko ceną prowadzi do rozczarowań. Najtańsza oferta często oznacza najgorszy stan techniczny. Lepiej dopłacić 5000-10000 zł za sprawny ciągnik niż „zaoszczędzić” i wydać później dwukrotnie więcej na naprawy. Porównuj oferty, ale oceniaj całościowy stan maszyny.

Ignorowanie historii serwisowej to strzał w ciemno. Brak dokumentacji może oznaczać zaniedbania w konserwacji. Regularne wymiany oleju, przeględy, wymiany filtrów przedłużają życie ciągnika o lata. Wybierz maszynę z udokumentowaną historią, nawet jeśli kosztuje nieco więcej.

Brak sprawdzenia dokumentów w CEPiK może skończyć się katastrofą. Ciągnik z zastawem, pochodzący z kradzieży lub z zaległymi płatnościami stanie się więcej problemem niż pomocą. Sprawdzenie trwa kilka minut i może uratować całą inwestycję.

Podpisywanie umowy bez dokładnego określenia stanu technicznego to ryzyko sporów. Spisz wszystkie ustalone warunki, zanotuj stan licznika, zdefiniuj, co wchodzi w cenę. Dobrze sporządzona umowa chroni obie strony i jasno określa odpowiedzialność.

Rezygnacja z jazdy próbnej to podstawowy błąd. Dopiero podczas jazdy ujawnią się problemy ze skrzynią biegów, sprzęgłem, hamulcami czy układem kierowniczym. Wymóż jazdę próbną pod obciążeniem – to jedyny sposób na ocenę rzeczywistej kondycji ciągnika.

Porównanie popularnych modeli ciągników z rynku wtórnego

Najczęściej zadawane pytania

Ceny używanych ciągników w 2025 roku

Ile kosztuje używany ciągnik rolniczy? Ceny na polskim rynku kształtują się następująco: starsze modele z lat 90. o mocy 60-70 KM (Ursus C-360, Zetor 6211) to wydatek 25000-40000 zł. Ciągniki z początku XXI wieku o mocy 80-100 KM (John Deere 6220, New Holland TL90) kosztują 50000-85000 zł. Nowsze konstrukcje sprzed 5-10 lat o mocy 120-150 KM (Fendt 312, Case IH Puma) to wydatek 120000-220000 zł. Na cenę wpływa marka, stan techniczny, wyposażenie dodatkowe i kompletność dokumentacji serwisowej.

Jaki przebieg jest dopuszczalny?

Dla ciągników o mocy do 100 KM przebieg do 8000-10000 motogodzin to stan dobry przy regularnej konserwacji. Maszyny mocniejsze mogą pracować do 12000-15000 godzin przed generalnym remontem. Ważniejsza od samej liczby jest historia serwisowa i rodzaj wykonywanej pracy. Ciągnik z 5000 godzinami bez regularnej wymiany oleju może być w gorszym stanie niż maszyna z 10000 godzinami przy systematycznych przeglądach co 200-250 motogodzin. Sprawdź również stosunek motogodzin do wieku – 500-700 godzin rocznie to normalne użytkowanie w średnim gospodarstwie.

Polskie czy importowane ciągniki?

Ciągniki z polskiego rynku dają większą pewność pochodzenia i łatwiejszy serwis – części są dostępne lokalnie, a historię można zweryfikować. Maszyny importowane (głównie z Niemiec, Holandii, Francji) mogą być tańsze o 10-20%, ale niosą ryzyko: ukryty rzeczywisty przebieg, nieujawnione uszkodzenia, brak historii serwisowej. Ciągniki z Europy Zachodniej były często intensywnie eksploatowane w dużych gospodarstwach lub firmach usługowych. Jeśli decydujesz się na import, wybieraj sprawdzone firmy importerskie oferujące gwarancję i weryfikuj VIN w europejskich bazach danych.

Najpopularniejsze marki w Polsce

Na polskim rynku największą popularnością cieszą się: Zetor (czeska marka znana z prostej konstrukcji, łatwego serwisu i dostępnych części), Ursus (polska tradycja, tanie naprawy, choć nowsze modele miały problemy jakościowe), John Deere (wysoka jakość wykonania, niezawodność, ale drogie części i serwis), New Holland (dobry kompromis między ceną a możliwościami, szeroka sieć serwisowa), Case IH (mocne silniki, dobre hydraulika, średnie ceny części). Ważniejsza od samej marki jest historia konkretnej maszyny – dobrze utrzymany Ursus może być lepszym wyborem niż zaniedbany John Deere.

Czy warto kupować ciągnik po wypadku lub remoncie?

Ciągniki po drobnych uszkodzeniach blacharskich mogą być dobrą okazją, jeśli naprawa została wykonana profesjonalnie. Unikaj maszyn po poważnych wypadkach, szczególnie z uszkodzeniami ramy, mostów czy silnika. Nawet najlepsza naprawa nie przywróci pełnej wytrzymałości. Wymagaj dokumentacji naprawy i dokładnie sprawdź geometrię oraz stabilność. Ciągnik po generalnym remoncie silnika może służyć lata, o ile remont wykonano zgodnie ze sztuką.

Kiedy najlepiej kupować używany ciągnik?

Najlepsze okazje cenowe znajdziesz późną jesienią i zimą, gdy popyt spada. Rolnicy rzadziej kupują maszyny poza sezonem, więc sprzedający są bardziej skłonni do negocjacji. Wiosną i latem, przed rozpoczęciem intensywnych prac polowych, ceny rosną nawet o 10-15%. Planując zakup poza sezonem, masz też więcej czasu na spokojne oględziny i porównanie ofert bez presji czasu.

Jak sprawdzić historię ciągnika przed zakupem?

Rozpocznij od sprawdzenia dokumentów w bazie CEPiK – zweryfikujesz stan prawny, historię rejestracji i przeglądów. Poproś sprzedawcę o faktury serwisowe, rachunki za części zamienne i dokumentację napraw. Sprawdź numer VIN w kilku miejscach – na tabliczce, w dowodzie i na ramie. Porozmawiaj z mechanikiem, który serwisował maszynę. Warto też zapytać sąsiadów sprzedającego o sposób użytkowania ciągnika.

Podsumowanie

Zakup używanego ciągnika to inwestycja wymagająca przemyślanej decyzji i dokładnej weryfikacji. Kluczem do udanego wyboru jest systematyczne sprawdzenie stanu technicznego, dokumentacji i historii maszyny. Nie spiesz się, porównaj kilka ofert i zawsze weź na oględziny doświadczonego mechanika.

Pamiętaj, że najniższa cena rzadko oznacza najlepszy interes. Dopłacenie za ciągnik w dobrym stanie technicznym z udokumentowaną historią serwisową zaowocuje latami niezawodnej pracy i niższymi kosztami eksploatacji. Unikaj impulsywnych decyzji i maszynerywymagających natychmiastowych kosztownych napraw.

Sprawdź wszystkie układy podczas jazdy próbnej, zweryfikuj dokumenty w CEPiK i wynegocjuj warunki uwzględniające ewentualne usterki. Dobrze wybrany używany ciągnik rolniczy będzie służył twojemu gospodarstwu przez wiele sezonów, wspierając codzienną pracę na polu.

Podziel się swoim doświadczeniem w komentarzach! Jaki ciągnik używany kupiłeś i na co szczególnie zwróciłeś uwagę? Twoje doświadczenie może pomóc innym rolnikom w podjęciu właściwej decyzji. Zachęcamy do dyskusji i wymiany praktycznych wskazówek!

---

Autor: Michał Stach

Źródło zdjęć: CANVA

REDAKCJA POLECA

Zimny chów cieląt: Jak skutecznie odchować zdrowe stado

Sadzeniaki – jak przygotować zdrowy materiał

Nawożenie kukurydzy na kiszonkę – praktyczny plan dla gospodarstw