Alternarioza ziemniaka to grzybowa choroba liści, łodyg i bulw, którą w Polsce wywołują Alternaria alternata i Alternaria solani. Zaczyna od najstarszych, dolnych liści: pojawiają się na nich ciemnobrunatne plamy z koncentrycznymi pierścieniami i żółtą obwódką. W latach 2008-2012 Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin stwierdzał ją średnio na 81,9% obserwowanych plantacji. Ten tekst pokazuje, jak odróżnić ją od zarazy ziemniaka, kiedy występuje i jak zaplanować ochronę.
Aktualizowane dnia 15 Października, 2026 przez REDAKCJA RolniczyPoradnik.pl
Spis treści
Czym jest alternarioza ziemniaka i co ją wywołuje?
Alternarioza ziemniaka (ang. early blight) to choroba grzybowa wywoływana przez Alternaria solani i Alternaria alternata. Grzyby niszczą tkankę liści, więc roślina słabiej zasila bulwy. W Polsce choroba występuje powszechnie: w latach 2008-2012 obserwowano ją na 71-93,5% kontrolowanych plantacji, zależnie od roku.
Straty plonu zależą od sezonu i regionu. W doświadczeniach w Izraelu plony na poletkach chronionych fungicydami były o 20,6-24% wyższe w uprawach jesiennych i zimowych, a w wiosennych różnicy nie stwierdzono. Choroba zmniejszała tam masę bulw, nie ich liczbę. To wyniki dla A. solani w innym klimacie, więc traktuj je jako rząd wielkości, a nie prognozę dla swojego pola.
Alternaria solani i Alternaria alternata – czym się różnią?
Oba gatunki dają na polu podobny obraz, ale różnią się częstością w sezonie. Doradcy rolniczy nazywają chorobę wywołaną przez A. solani suchą plamistością liści, a przez A. alternata brunatną plamistością liści. W badaniu z północy Polski (Bonin, Przytocko, Mierzym) A. alternata stanowiła 74% odłowionych zarodników w 2011 roku i 89% w 2012. W 2008 i 2009 roku, w innych badaniach, przeważała A. solani (62,6% i 70,6%). Skład populacji zmienia się więc z roku na rok. Ma to znaczenie w ochronie, bo te same substancje czynne działają na oba gatunki z różną skutecznością.
Jak patogen przeżywa zimę i trafia na plantację?
Grzyby zimują na resztkach porażonych roślin, w bulwach i w glebie. Żywicielami są też pomidor, oberżyna, papryka i inne psiankowate, w tym bieluń kędzierzawy. Zarodniki przenosi wiatr, także na duże odległości, a razem z glebą także narzędzia i maszyny. Zarodnikowanie zachodzi tylko na martwych lub zamierających tkankach, dlatego najstarsze liście i osłabione rośliny trafiają na celownik jako pierwsze. Choroba nasila się po łagodnych zimach.
Jak rozpoznać objawy alternariozy ziemniaka na liściach i bulwach?
Pierwsze objawy alternariozy to okrągłe lub kanciaste, ciemnobrunatne plamy na dolnych, najstarszych liściach. Cechą rozpoznawczą są koncentryczne pierścienie, przez które plama przypomina tarczę strzelniczą. Tkanka wokół plamy żółknie, a porażony liść zasycha i kruszy się.
Jak wyglądają plamy na liściach ziemniaka?
Plamy mają od 3-5 mm (brunatna plamistość) do 5-15 mm (sucha plamistość). Żyłki liścia często zatrzymują ich rozwój, dlatego plamy są kanciaste. Na spodniej stronie liścia widać niezbyt obfitą, ciemną grzybnię i zarodniki, a nie biały nalot jak przy zarazie. Podobne zmiany pojawiają się na ogonkach i łodygach. U A. alternata wzór pierścieni bywa mniej czytelny, a zarodnikowanie obfitsze, więc drobne plamy bez pierścieni też traktuj jako podejrzane.
Kiedy zacząć lustrację? Według PIORiN pierwsze objawy pojawiają się zwykle w czerwcu i na początku lipca. W latach 2008-2012 najwcześniejsze obserwowano pod koniec maja i na początku czerwca. Zacznij kontrolę przed zwarciem łanu i oceniaj dolne piętro liści w kilku miejscach pola, nie tylko przy drodze.
Jak alternarioza wygląda na bulwach?
Na bulwach tworzy płytkie, wgłębione plamy (1-3 mm) o szaroołowianej barwie. Skórka w tym miejscu jest twarda i nie pęka, a brzegi plam z czasem stają się ostre i faliste. Na przekroju tkanka jest brązowo-czarna, zwarta i oddzielona od zdrowego miąższu strefą szklistych komórek. Choroba osłabia kiełkowanie: powoduje obumieranie oczek i nitkowatość kiełków. Nekrozy ułatwiają też wtórne porażenie przez Fusarium, sprawcę suchej zgnilizny bulw. Przed składowaniem odrzucaj bulwy z takimi plamami.
Jakie warunki sprzyjają rozwojowi alternariozy ziemniaka?
Alternarioza rozwija się w cieple, przy naprzemiennych okresach suszy i wilgoci oraz na roślinach osłabionych. W komunikatach PIORiN pojawia się temperatura 17-21°C przy małej ilości opadów i umiarkowanej wilgotności powietrza. Choroba nasila się w latach z łagodną zimą i wieloma dniami suchymi, które przerywają krótkie, obfite deszcze.
Źródła podają różne zakresy temperatur (doradcy wymieniają np. 19-23°C dla kiełkowania zarodników), więc traktuj je orientacyjnie. Ważniejsza od liczby na termometrze jest kondycja łanu. IHAR-PIB wymienia czynniki, które osłabiają rośliny i sprzyjają chorobie:
- fizjologiczne starzenie się roślin,
- niedostateczne nawożenie azotowe,
- mała zawartość materii organicznej w glebie,
- wcześniejsze infekcje, na przykład wirusowe.
Pułapka diagnostyczna: alternarioza często rośnie w pogodzie, która hamuje zarazę ziemniaka. Gdy czerwiec lub lipiec jest ciepły i suchy, a na dolnych liściach widać brunatne plamy, sprawdź najpierw alternariozę.
Kiedy w sezonie ryzyko jest największe?
Na północy Polski największe zagrożenie występuje od połowy lipca do połowy sierpnia. Wtedy w pułapkach zarodników notowano maksymalny wysyp zarodników obu gatunków. Plan ochrony powinien więc obejmować ten okres, a nie kończyć się wraz z pierwszymi plamami w czerwcu.
Alternarioza a zaraza ziemniaka – jak odróżnić choroby?
Alternarioza daje suche, ciemne plamy z pierścieniami na starszych liściach i rozwija się stopniowo. Zaraza ziemniaka daje wodniste plamy z białym nalotem od spodu liścia i rozwija się epidemicznie. Sprawcą zarazy jest lęgniowiec Phytophthora infestans, nie grzyb, więc ochrona często wymaga innych substancji czynnych. Obie choroby mogą występować na jednym polu.
| Cecha | Alternarioza ziemniaka | Zaraza ziemniaka |
|---|---|---|
| Sprawca | Grzyby Alternaria solani i A. alternata | Lęgniowiec Phytophthora infestans |
| Wygląd plam | Suche, ciemnobrunatne, kanciaste, z koncentrycznymi pierścieniami i żółtą obwódką | Wodniste, jasnozielone, potem brunatne, bez pierścieni, nieregularne |
| Nalot od spodu liścia | Niezbyt obfita, ciemna grzybnia i zarodniki | Biały, puszysty nalot przy wilgotnej pogodzie |
| Piętro liści | Najpierw dolne, najstarsze | Dowolne, także młode liście i wierzchołki |
| Pogoda | Ciepło, susza przerywana krótkimi ulewami, rośliny osłabione | Chłodno i wilgotno, długie zwilżenie liści, deszcze, mgły |
| Tempo rozwoju | Narasta stopniowo, nasila się ze starzeniem łanu | Epidemiczne, łan może zniszczyć w kilka dni |
| Bulwy | Płytkie, wgłębione, szaroołowiane plamy, twarda skórka, zwarta brązowo-czarna tkanka | Rdzawobrunatna, ziarnista zgnilizna pod skórką |
W praktyce sprawdź trzy rzeczy: czy plama jest sucha i ma pierścienie, co widać na spodzie liścia (biały nalot oznacza zarazę) i na którym piętrze łanu zaczęły się zmiany. Zaraza zaczyna się często od dowolnego piętra, alternarioza od dołu. Gdy objawy są nietypowe albo obie choroby nakładają się, zapytaj o diagnostykę w wojewódzkim inspektoracie ochrony roślin i nasiennictwa. Porównanie często mylonych chorób ziemniaka opracowali specjaliści z IHAR-PIB w Boninie (link w źródłach).
Jak zwalczać alternariozę ziemniaka?
Zwalczanie alternariozy opiera się na lustracji, ograniczaniu stresu roślin i fungicydach dobranych do sprawców. PIORiN radzi podjąć decyzję o sposobie i terminie po obserwacji plantacji. Dobór środków sprawdzaj zawsze w aktualnym rejestrze środków ochrony roślin i na etykiecie.
Kiedy wykonać pierwszy zabieg fungicydem?
PIORiN wskazuje dwie możliwości: pierwszy zabieg zapobiegawczo albo po pojawieniu się objawów na dolnych liściach. Kolejne zabiegi zależą od przebiegu pogody i podatności odmiany. Niektóre etykiety wiążą początek zabiegów z fazą zakrywania międzyrzędzi, więc sprawdź zapis dla wybranego preparatu. Ochronę przed alternariozą często prowadzi się przy okazji zabiegów na zarazę, ale to ułatwienie ma haczyk, opisany niżej.
Jakie grupy fungicydów stosuje się w ochronie ziemniaka przed alternariozą?
W ochronie ziemniaka przed alternariozą stosuje się lub bada kilka grup substancji: ditiokarbaminiany (np. mankozeb), ftalimidy (folpet), strobiluryny (azoksystrobina), triazole (difenokonazol) i SDHI (np. boskalid). Etykieta jednego z preparatów z azoksystrobiną wymienia alternariozę ziemniaka wśród zwalczanych agrofagów. W laboratoryjnym teście na szalkach difenokonazol silniej hamował wzrost A. alternata niż azoksystrobina, ale obie substancje działały tylko grzybostatycznie. To wynik in vitro, nie ocena skuteczności w polu.
Uważaj na preparaty dobrane wyłącznie pod zarazę. Część substancji działa tylko na lęgniowce i nie obejmuje grzybów z rodzaju Alternaria. Zanim zaliczysz zabieg na zarazę jako ochronę przed alternariozą, sprawdź w etykiecie, czy ten agrofag jest tam wymieniony. Nie podaję dawek ani terminów, bo wiążą je etykiety i aktualne rejestracje.
Jak ograniczyć ryzyko uodpornienia patogenu na fungicydy?
Grzyby z rodzaju Alternaria uodporniają się na substancje o wąskim mechanizmie działania. W badaniach z Ohio ponad 90% izolatów A. alternata z ziemniaka i pomidora wykazywało w pewnym stopniu odporność na azoksystrobinę, a odporność na boskalid występowała rzadko. To dane z USA, brakuje mi porównywalnych liczb dla Polski. Wniosek praktyczny jest ten sam: rotuj grupy substancji czynnych (kody FRAC), nie powtarzaj tej samej grupy w kolejnych zabiegach i trzymaj się dawek oraz liczby zabiegów z etykiety.
Jak zapobiegać alternariozie ziemniaka?
Alternariozie zapobiegasz, zmniejszając ilość zarodników w polu i wzmacniając rośliny. Pierwsze osiągniesz zmianowaniem, zdrowym sadzeniakiem i higieną pola. Drugie zbilansowanym nawożeniem i zapewnieniem wody. Taka agrotechnika nie zastąpi ochrony chemicznej, ale zmniejsza presję choroby.
- Zmianowanie. Rób kilkuletnią przerwę w uprawie ziemniaka na tym samym polu. Nie sadź ziemniaków obok pomidorów i pól z ziemniakami z poprzedniego sezonu.
- Zdrowy sadzeniak. Używaj kwalifikowanego materiału, bez plam na bulwach.
- Nawożenie azotem. Niedobór azotu przyspiesza starzenie łanu i sprzyja chorobie. Dostosuj dawkę do potrzeb odmiany i stanowiska.
- Materia organiczna. Pola ubogie w próchnicę są bardziej narażone. Dbaj o jej poziom w płodozmianie.
- Woda. Ogranicz stres suszy w okresie wzrostu bulw, jeśli masz możliwość nawadniania.
- Higiena pola. Usuwaj samosiewy i chwasty psiankowate. Po zbiorze zagospodaruj resztki roślinne zgodnie z zasadami uprawy.
- Czystość maszyn. Gleba na narzędziach przenosi patogen między polami.
- Zbiór i przechowywanie. Zbieraj dojrzałe bulwy, ogranicz uszkodzenia i odrzucaj bulwy z plamami przed składowaniem.
Przy doborze odmiany sprawdź informacje hodowcy i wyniki doświadczeń odmianowych. Podatność na alternariozę różni się między odmianami.
Najczęściej zadawane pytania
Jak wyglądają pierwsze objawy alternariozy ziemniaka?
Szukaj na dolnych, najstarszych liściach drobnych, suchych plam o średnicy od kilku milimetrów do około 1,5 cm. Są ciemnobrunatne, okrągłe lub kanciaste, a z czasem pojawiają się w nich pierścienie jak na tarczy strzelniczej. Tkanka wokół plamy żółknie. Górne, młodsze liście zwykle długo pozostają zielone, więc oglądaj dolne piętro łanu.
Czym różni się alternarioza od zarazy ziemniaka?
Alternarioza to choroba grzybowa, a zaraza ziemniaka wywołuje lęgniowiec Phytophthora infestans, więc ochrona często wymaga innych substancji czynnych. Plamy alternariozy są suche, ciemne i pierścieniowane, a zaczynają się od dołu łanu. Zaraza daje wodniste plamy z białym nalotem od spodu liścia i może zniszczyć łan w ciągu kilku dni. Obie choroby mogą występować na jednym polu.
Jakie warunki sprzyjają rozwojowi alternariozy ziemniaka?
Ryzyko rośnie w ciepłe lata z okresami suszy przerywanymi krótkimi, obfitymi deszczami, zwłaszcza po łagodnej zimie. PIORiN podaje temperaturę 17-21°C przy małej ilości opadów. Chorobę nasilają też czynniki osłabiające rośliny: starzenie się łanu, niedobór azotu, mało materii organicznej w glebie i wcześniejsze infekcje wirusowe. Najbardziej zagrożony jest niedożywiony łan w suchym, ciepłym lipcu.
Jak ograniczyć ryzyko wystąpienia alternariozy ziemniaka?
Zacznij przed sezonem: wybierz pole po kilkuletniej przerwie w uprawie ziemniaka, posadź kwalifikowany sadzeniak i nawieź azotem według potrzeb roślin. W trakcie wegetacji usuwaj samosiewy i chwasty psiankowate, a po zbiorze zagospodaruj resztki. Regularnie lustruj dolne liście, bo wczesne wykrycie pozwala zaplanować zabieg zamiast gasić epidemię. Dobrze rozłóż też nawadnianie, by uniknąć stresu wodnego.
Kiedy rozważyć zastosowanie fungicydu na alternariozę?
PIORiN wskazuje dwa momenty pierwszego zabiegu: zapobiegawczo albo po pojawieniu się plam na dolnych liściach. Decyzję oprzyj na lustracji, pogodzie i podatności odmiany. Substancję, liczbę zabiegów i okres karencji sprawdź w aktualnej etykiecie i rejestrze środków ochrony roślin, bo rejestracje się zmieniają. Jeśli planujesz zabieg na zarazę, sprawdź, czy wybrany preparat obejmuje też alternariozę.
Jakie działania agrotechniczne chronią plantację przed alternariozą?
Agrotechnika ogranicza chorobę na dwa sposoby: zmniejsza ilość zarodników (usuwanie resztek, samosiewów i chwastów psiankowatych, zmianowanie) oraz wzmacnia rośliny (azot, materia organiczna, woda). Nie zastępuje ona ochrony chemicznej, lecz zmniejsza presję choroby. Zbieraj dojrzałe bulwy i odrzucaj te z plamami, bo nekrozy sprzyjają wtórnym infekcjom, na przykład suchej zgniliźnie wywołanej przez Fusarium.
Alternarioza ziemniaka: najważniejsze wnioski dla plantatora
Alternarioza ziemniaka zaczyna się od dolnych liści, rozwija stopniowo i najmocniej uderza w osłabione rośliny w ciepłe, suche sezony z krótkimi ulewami. Rozpoznasz ją po suchych plamach z pierścieniami i żółtą obwódką, a od zarazy odróżnisz po braku białego nalotu i po piętrze łanu, na którym zaczęły się zmiany. Najlepsze efekty daje połączenie lustracji, zbilansowanego nawożenia, higieny pola i ochrony fungicydowej opartej na etykiecie, z rotacją grup substancji czynnych.
Czy w tym sezonie widziałeś alternariozę na swoich polach? Na której odmianie pojawiła się najwcześniej i jak ją zwalczałeś? Napisz w komentarzu. Twoje obserwacje pomogą innym plantatorom.
Źródła
- PIORiN, ulotka “Alternarioza ziemniaka” (objawy, żywiciele, rozprzestrzenianie): https://www.gov.pl/attachment/933a71bc-71a9-4101-8989-4d45eaedd798
- Gawińska-Urbanowicz H., Kapsa J. (2013), Wyniki monitorowania populacji grzybów z rodzaju Alternaria w uprawach ziemniaka, Prog. Plant Prot. 53(3): https://www.progress.plantprotection.pl/download.php?ma_id=613
- PIORiN, komunikat o alternariozie ziemniaka (termin zabiegów, warunki): https://wiescirolnicze.pl/uprawy/uwaga-na-alterioze-ziemniaka
- Osowski J. (2021), porównanie objawów często mylonych chorób ziemniaka, Ziemniak Polski 3/2021: https://agro.icm.edu.pl/agro/element/bwmeta1.element.agro-9ee6984c-f7f7-46d6-952b-bc3d6c512885/c/Microsoft_Word_-_ZP_2021_nr_3_Osowski_12-23.pdf
- Shtienberg D. i wsp. (1996), Effects of growing season and fungicide type on the development of Alternaria solani and on potato yield, Plant Disease 80: https://apsnet.org/publications/PlantDisease/BackIssues/Documents/1996Abstracts/PD_80_994.htm
- Kursa W. i wsp. (2022), laboratoryjna ocena azoksystrobiny i difenokonazolu, Annales Horticulturae 31(4): https://czasopisma.up.lublin.pl/ah/article/view/4895
- Vrisman C. i wsp. (2016), wrażliwość Alternaria na boskalid i azoksystrobinę (Ohio): https://www.apsnet.org/meetings/Documents/2016_meeting_abstracts/aps2016_370.htm
- Tymon L., Johnson D. (2014), odporność Alternaria na fungicydy (Waszyngton), Plant Disease 98(12): https://www.apsnet.org/publications/plantdisease/2014/December/Pages/98_12_1648.aspx
- Etykieta Amistar 250 SC (przykład wpisu alternariozy ziemniaka): https://www.gov.pl/attachment/ada186db-f253-48d0-8424-9d9d37e6cdc3
- Agrosimex, opisy objawów i nazewnictwa (sucha i brunatna plamistość): https://agrosimex.pl/doradcawarzywniczy/zaraza-ziemniaka-i-alternarioza-ochrona-plantacji-ziemniaka/
- FRAC (grupy mechanizmów działania): https://www.frac.info
- Aktualne rejestracje i etykiety: rejestr środków ochrony roślin MRiRW na gov.pl
AUTOR: Michał Stach
Źródło zdjęć: CANVA
REDAKCJA POLECA
